Drama van Gerhart Hauptmann verfilmd in 1957

Met sterbezetting

In de nacht van woensdag 28 juli op donderdag 29 juli kunt u op het eerste Duitse publieke televisienet ARD/Das Erste — tussen 00:50 uur en 02:25 uur — de uitzending bekijken van de speelfilm Rose Bernd uit 1957, geregisseerd door Wolfgang Staudte [1]. In de rolprent komen we bekende namen uit het midden en de tweede helft van de twintigste eeuw tegen, zoals Maria Schell (1926-2005), Käthe Gold (1907-1997), Leopold Biberti (1894-1969) en Raf Vallone (1916-2002). Dit filmdrama is een bewerking door Walter Ulbrich (1910-1991) van het gelijknamige toneelstuk uit 1903 van de Duitse schrijver Gerhart Hauptmann (1862-1946), die in 1912 werd onderscheiden met de Nobelprijs voor Literatuur.

Het verhaal
Rose Bernd (gespeeld door Maria Schell) werkt op de boerderij van het echtpaar Christoph (Leopold Biberti) en Henriette Flamm (Käthe Gold). Ze verzorgt de verlamde echtgenote van de boer, en op een gegeven moment begint ze ook een relatie met haar werkgever, maar daarvoor wordt ze gechanteerd door Artur Streckmann (Raf Vallone), die als arbeider werkzaam is. In de persoon van de rechter zien we Siegfried Lowitz (1914-1999), die vanaf 1977 enige jaren de rol van de politieserie Der Alte van het ZDF heeft vervuld.

__________

[1] Wolfgang Staudte (1906-1984) regisseerde in ons land de verfilming van de eerste twee boeken uit de Ciske-trilogie — Ciske de Rat en Ciske groeit op (1955) van Piet Bakker (1897-1960).

____________

Afbeeldingen

1. Der heilige Gerhart, karikatuur uit 1905 van Brand, gepubliceerd in het humoristische, politiek-satirische weekblad Kladderadatsch.

2. Actrice Maria Schell in een aflevering van de ZDF-serie Der Kommissar.

Simmel-roman Liebe ist nur ein Wort als ZDF-film

Woensdag 17 maart — 's avonds om 20:15 uur — begint het tweede Duitse publieke televisienet met de uitzending van de speelfilm Liebe ist nur ein Wort naar de gelijknamige roman uit 1963 van Johannes Mario Simmel (1924-2009). Deze rolprent van Carlo Rola is in 2010 gereedgekomen. Vinzenz Kiefer, Nadeshda Brennicke en Miroslav Nemec spelen hierin een hoofdrol. Laatstenoemde zal voor veel kijkers van de Duitse ARD-politieserie Tatort bekend zijn als commissaris Ivo Batic.

Het verhaal
Oliver, een idealistische jongeman, raakt tot over zijn oren verliefd op Verena, een twaalf jaar oudere vrouw die isn gehuwd met bankier Manfred Lord. Hoe meer die liefde tussen Oliver en Verena zich ontwikkelt, des te groter worden de complicaties omtrent hun relatie. Dan doet zich de voor welke keuze Verena zal maken: wordt het een onzeker leven met Oliver of geeft ze de voorkeur aan de zekerheid die het huwelijk haar biedt?

De schrijver
Niet voor niets is het relatief omvangrijke romanoeuvre van Johannes Mario Simmel zo populair bij de lezers die meer willen dan een volkomen clichématig liefdesverhaal via een volmaakt nodeloos-nutteloze beschrijving en zonder enige uitwerking. Simmel is, ook na zijn overlijden, een van de weinige auteurs uit de wereld der Duitse romanciers, die zich heeft bewogen in een soort schemergebied tussen lectuur en literatuur. Pure belletrie zijn diens romans weliswaar niet, maar ze bieden toch heel wat meer dan alleen een verhaal(tje) ter ontspanning. Simmel kon voortreffelijk schrijven.
 ____________
Afbeeldingen
1. Foto uit de verfilming uit 2010 door Carlo Rola van de roman Liebe ist nur ein Wort door Johannes Mario Simmel.
2. Voorplat van de Nederlandse paperback editie — Parel-pocket van uitgeverij De Boekerij — uit 1989, met de vertaling van de eerder in 1973 in de Cultuurserie van de Zuid-Hollandsche U.M. te Den Haag uitgegeven roman.

Curd Jürgens in Des Teufels General op Das Erste

In de nacht van donderdag 17 op vrijdag 18 december, tussen 01:20 en 03:15 uur zendt de Duitse publieke zender ARD/Das Erste de speelfilm Des Teufels General uit 1955 van Helmuth Käutner (1908-1980), die tijdens en na zijn redelijk intensieve regieperiode zelf ook als acteur te zien is geweest in films en afleveringen van televisieseries. Tien jaar na de oorlog vond hij het eigenlijk betreurenswaardig dat zijn bewerking voor het witte doek van het succesvolle toneelstuk Des Teufels General uit 1945 van Carl Zuckmayer (1896-1977) in wezen negen jaar te laat kwam — hij was van mening dat het zijn eerste film na de Tweede Wereldoorlog had moeten worden.
Hoofdpersoon in het verhaal is generaal Harras — in de film gespeeld door Curd Jürgens (1915-1982) — die bepaald geen vriend van van de nationaal-socialisten was, en reeds vroeg tijdens Hitlers veroveringstochten in het openbaar heeft verkondigd dat de strijd was verloren. Toen er vervolgens mysterieuze sabotage van zogeheten stuka's [1] wordt ontdekt, werd ontdekt, is het conflict dat generaal Harras toch al met de SS had, op de spits gedreven.
De figuur van generaal Harras is gebaseerd op de fameuze piloot Ernst Udet (geboren in 1896) die tijdens de Eerste Wereldoorlog roem heeft weten te vergaren, waardoor hij onder Hitler de functie van General-Oberst der Luftwaffe kreeg. Op 17 november 1941 heeft Ernst Udet een eind aan zijn leven gemaakt.

__________

[1] Stuka is de afkorting van Sturzkampfflugzeug, in het Nederlands duikbommenwerper.

____________

Afbeeldingen

1. Poster en voorzijde van de dvd van de film Des Teufels General.

2. Auteur van het oorspronkelijke toneelstuk Carl Zuckmayer.

3. General-Oberst der Luftwaffe Ernst Udet (1896-1941).

Tweemaal Grimm-sprookjesfilm König Drosselbart

Omzetting in beelden

Veel van de sprookjes van onder anderen Hans Christian Andersen (1805-1875), Ludwig Bechstein (1801-1860), 'Moeder de Gans' (lees: Charles Perrault: 1628-1703) en de Gebroeders Grimm (Jacob: 1785-1863, en Wilhelm: 1786-1859) zijn in tal van bewerkingen over onze aardbodem verspreid, onder meer in de vorm van rolprenten. Van de talrijke Oostblok-versies die vooral na de Tweede Wereldoorlog zijn verschenen, worden in de schoolvakanties — vooral in de periode rond Pasen en in de decembermaand — regelmatig herhalingen door de verschillende zendgemachtigden in het Duitse taalgebied herhalingen uitgezonden. Dat is ook dezer dagen weer het geval en het bijzondere is deze keer dat er op één dag, vlak na elkaar twee versies van de verfilming van het Grimm-sprookje König Drosselbart zal worden uitgezonden door twee verschillende Duitse publieke netten.

Verschil in lengte

Er ligt zo'n kwart eeuw tussen de twee verfilmingen van het sprookje. Als eerste wordt op de regionale Duitse televisiezender NDR de Duitse versie van Sibylle Tafel (*1966) uit 2008 vertoond, waarin Hubert Mulzer, Ken Duken en Arthur Brauss optreden. Deze rolprent duurt een uur en wordt gestart — althans, als alles volgens de regelen der kunst verloopt — om 14:15 uur.
De oudere versie van hetzelfde sprookje via filmbeelden is een Tsjechisch-Duitse coproductie, van de Tsjechische regisseur Miloslav Luther (*1945). Daarin komen we — als we die film gaan zien — Lukas Vaculik, Adriana Tarabkova en Marian Labuda tegen. Deze film heeft een lengte van iets meer dan anderhalf uur, met 15:25 uur als startpunt, uit te zenden door het tweede publieke Duitse televisienet ZDF.

Assepoester

Daaraan voorafgaand kunt u — als u bereid bent af te zien van de nieuwere Drosselbart-verfilming — een Duits-Frans-Tsjechische coproductie bekijken van een andere rolprent, die eveneens een sprookje van de gebroeders Grimm als onderwerp heeft: Assepoester, uit 1989, van de Oostenrijkse regisseuse door Karin Brandauer (1945-1992).

____________

Afbeeldingen

1. De gebroeders Jacob (rechts) en Wilhelm Grimm, in 1855 geschilderd door Elisabeth Maria Anna Jerichau-Baumann (1819-1881).

2. Voorzijde van de dvd-doos van de verfilming door Miloslav Luther (1984) van König Drosselbart.

Rudolf Jugerts Effi Briest-verfilming op Duitsland 1

Vijf verfilmingen in zeventig jaar
In de nacht van dinsdag 29 op woensdag 30 september wordt één van de diverse Duitse verfilmingen van de roman Effi Briest vertoond op het eerste Duitse publieke televisienet ARD/Das Erste, tussen 00:20 uur en 02:00 uur. De hoofdrollen in deze rolprent met de titel Rosen im Herbst uit 1955, geregisseerd door Rudolf Jugert (1907-1979), zijn toevertrouwd aan Ruth Leuwerik (*1924), Bernard Wicki (1919-2000) alsmede Paul Hartmann (1889-1977), Carl Raddatz (1912-2004) en Lil Dagover (1897-1980). Het draaiboek werd gerealiseerd door Horst Budjuhn naar de genoemde roman uit 1895 van Theodor Fontane (1819-1898), de muziek werd gecomponeerd door Franz Grothe (1908-1982), die in de tweede helft van de jaren twintig in de vorige eeuw bekendheid verwierf door de liederen die hij speciaal componeerde voor Richard Tauber.
Rosen im Herbst was de tweede Duitse verfilming van Fontane's roman. Kort voor het uitbreken van de Tweede Wereldoorlog had Gustaf Gründgens (1899-1963) het boek ook al in zwart/wit-beelden vertaald met als titel Der Schritt vom Wege; die film kwam in april 1939 uit. Voor het draaiboek was Georg C. Klaren (1900-1962) verantwoordelijk. De hoofdrol werd toebedeeld aan Marianne Hoppe (1909-2002), die vanaf 1936 tot 1946 als huwelijkspartner van Gründgens fungeerde.

Televisiespel
In 1970 realiseerde Wolfgang Luderer (1924-1995) op een eigen draaiboek een televisiespel met dezelfde titel als het boek. Angelika Domröse (*1941) speelde voor die gelegenheid de rol van Effi. Kort daarna speelde ze in Unterm Birnbaum, naar de gelijknamige roman uit 1885 van, alweer Theodor Fontane.


Laatste versies
Vier jaar daarna kwam Rainer Werner Fassbinder (1945-1982) met zijn versie, op een eigen draaiboek, van Fontane's beste van zijn romans. De complete titel van de film — misschien wel de langste filmtitel aller tijden — luidt Effi Briest oder: Viele, die eine Ahnung haben von ihren Möglichkeiten und Bedürfnissen und dennoch das herrschende System in ihrem Kopf akzeptieren durch ihre Taten und es somit festigen und durchaus bestätigen. De hoofdrol daarin werd vertolkt door Hanna Schygulla (*1943).
Pas meer dan drie decennia lag later — begin dit jaar — kwam er weer een verfilmde versie van Effi Briest in de bisocopen, deze keer geregisseerd door Hermine Huntgeburth (*1957). Haar Effi werd Julia Jentsch (*1978). Het draaiboek voor deze laatste Effi Briest werd geschreven door Volker Einrauch.

Het boek
Als boek is Effi Briest voor het eerst in 1896 te Berlijn uitgegeven door F. Fontane & Co. Voordien was het in de jaren 1894-95 in afleveringen in een tijdschrift verschenen.
In 1997 is een tekstgetrouwe heruitgave op basis van die eerste druk uitgekomen in de reeks Bibliothek der Erstausgaben van Deutscher Taschenbuch Verlag (nr. 2628; prijs € 9,—).
Deze roman is, in ieder geval twee keer, in het Nederlands vertaald: de eerste keer omstreeks 1908 door J.P Wesselink-van Rossum als Het huwelijk van Eefke Briëst, verschenen in De Meulenhoff-Editie, een Algemeene Bibliotheek, uitgegeven door J.M. Meulenhoff te Amsterdan. Die titel leidde soms tot misverstanden; een enkeling meende dat het daarbij ging om een boek met de titel Het huwelijk, geschreven door Eefke Briëst.
Bijna zeventig jaar later iser een nieuwe Nederlandse vertaling gerealiseerd door Pé Hawinkels, waarbij de Duitse titel gewoon werd overgenomen.
____________
Afbeeldingen
1. Portret van Theodor Fontane.
2. Voorzijde van het stofomslag van de Nederlandse editie uit 1908.
3. Voorplat van de dtv-paperback, zoals die onder redactie van Joseph Kiermeier-Debre in 1997 voor het eerst is uitgekomen. De vijfde oplage werd verspreid vanaf juni 2004.

Buddenbrooks-verfilmingvan Heinrich Broeloer vanaf donderdag 9 april in Nederlandse bioscopen

Fin de siècle-roman als basis
Op maandag 15 december 2008 hebben we op onze zustersite Tempel der Letteren een uitgebreide bijdrage gewijd aan de nieuwe film Buddenbrooks, in combinatie met de eerdere versies en het in 1901 verschenen roman van Thomas Mann, die voor al die rolprenten de literaire basis had gelegd.
De nieuwe film — met het ondraaglijke clichéwijfje Iris Berben, dat tevens als yoghurtfee het reclameblok meer dan voldoende heeft vergiftigd en als actrice helemaal niets voorstelt, want slechts met een paar grimassen zich een weg heeft weten te vinden in het Duitse filmwereldje — zou pas om of in de herfst in Nederland worden uitgebracht, maar de vertoningen zijn naar het voorjaar verplaatst, en dat betekent in de praktijk dat vanaf donderdag 9 april de film in de grotere bioscopen van Nederland te zien zal zijn. Op woensdag 1 april is er een voorpremière geweest in het Amsterdamse Tuchinski Theater.
____________
Afbeeldingen: Poster voor de nieuwste verfilming van Thomas Manns roman uit 1901 Buddenbrooks.

Geissendörfers Zauberberg-verfilming uit 1982 de komende twee weken driemaal via Arte-televisie

Filmversie van literaire mijlpaal
Op zondag 25 januari zal, 's avonds tussen 20:15 uur en 22:45 uur via Arte-televisie, de uit 1982 stammende verfilming, door de in 1941 geboren Duitse regisseur Hans W. Geissendörfer, van de roman Der Zauberberg uit 1924 door Thomas Mann (1875-1955) worden uitgezonden in het kader van Arte's Themenabend Die geheime Welt der Sanatorien, over onder meer de onuitroeibare mythes die nog altijd zijn blijven bestaan rondom het fenomeen sanatoria.
Van deze verfilming bestaat echter ook een versie als televisieserie met een totale lengte van zeven uur. Die is in ieder geval door een van de Duitse kijkbuisnetten omstreeks Pasen 1984 uitgezonden. De filmversie van Der Zauberberg zal door Arte nog tweemaal worden herhaald: de eerste keer op vrijdag 30 januari, 's middags tussen 14:30 uur en 16:55 uur en dan nog op donderdag 5 februari, eveneens 's middags, maar dan vanaf 14:25 uur.

Plattelandsjongen zoekt het hogere
De film verhaalt in beknopte vorm de avonturen van de "middelmatige jongeman" Hans Castorp, afkomstig van het Duitse platteland, die zijn neef in de longenkliniek van Davos een bezoek van drie weken wil brengen — maar daar vervolgens, door een reeks van verwikkelingen die het Noodlot voor hem in petto heeft, zeven jaar blijft, deels als toeschouwer van, deels als intens betrokkene bij de gebeurtenissen op deze 'Olympos' waar goden, halfgoden en, niet te vergeten, mindere goden alle(n) hun wensen en verlangens via de wetmatigheid van manipulatieve spelletjes doordrijven, respectievelijk tot het uiterste trachten dit te bewerkstelligen.

Bezetting
Net als in het boek zelf, waar het sanatorium door een internationale patiënten-'bezetting' wordt gekenmerkt, is Geissendörfers rolprent een veelzijdige coproductie geworden met Amerikaanse, Duitse, Franse en Italiaanse deelname. Dat heeft niet alleen het voordeel van een sterbezetting die ver buiten de eigen grenzen afkomstig was maar tevens invloed zal hebben (gehad) op de belangstelling in de deelnemende naties. Van alle grootheden, die van verre kwamen, noemen we hier Rod Steiger (1925-2002), die de 'Hollander' met de aanduiding mienheer Peerperkorn uitbeeldt; verder zien we Charles Aznavour, Marie-France Pisier, Flavio Bucci en tal van anderen. De hoofdrol — die van neef Hans Castorp — wordt gespeeld door Christoph Eichhorn; Hans Christian Blech (1915-1993) is de Oberarzt van 'Davos' en Alexander Radzun moet de zieke neef spelen die al enige tijd in Davos verblijft en daar Hans Castorp op bezoek krijgt.
Dat internationale element in de rolbezetting biedt echter niet alleen voordelen. Al die niet-Duitsers flitsen over het witte doek — en in dit geval over het huiskamerscherm — met nagesynchroniseerde teksten. Als je voor die aspecten van zo'n productie in ernstige mate allergisch bent, zijn sommige scènes bepaald geen pretje, hoe goed ze filmisch ook in elkaar mogen zitten.

Thomas Mann-verfilming uit 1959 op ARD/Das Erste

Een halve eeuw geleden opgenomen
Begin volgende week, in de nacht van maandag 5 op dinsdag 6 januari — tussen 01:05 uur en 03:30 uur — wordt, op het eerste publieke Duitse televisienet ARD/Das Erste, een herhaling gepresenteerd van de, gedurende de afgelopen halve eeuw, reeds vaker vertoonde verfilming van Thomas Manns roman Buddenbrooks uit 1959, welke de afgelopen jaren zowel door Arte-televisie, alsook door het, met de ARD in concurrentie verkerende, Zweite Deutsche Fernsehen werd uitgezonden.
Uitgebreide informatie over deze zwart/wit-productie kunt u vinden in een artikel dat ik heden op het fin de siècle-weblog All art is quite useless van Rond1900.nl heb gepubliceerd.
Het meest opmerkelijke aan deze productie is wel dat Thomas Manns dochter Erika (1905-1969) heeft meegeschreven aan het draaiboek en daarvoor een hier en daar ingrijpende bewerking van de roman van haar vader voor lief heeft genomen.

Königliche Hoheit naar Thomas Mann; Duitsland 1

Verfilming uit 1953
Tijdens de programmering in de nacht van zaterdag 27 op zondag 28 december zendt het eerste Duitse televisienet ARD/Das Erste om 02:20 uur opnieuw de verfilming uit van de roman van Thomas Mann (1875-1955), Königliche Hoheit, een boek dat voor het eerst is verschenen in 1909. Daarin krijgt een behoudende troonopvolger in Duitsland het moeilijk als hij verliefd wordt op een opgewekte dochter van een Amerikaanse industrieel en met haar een relatie begint.

De verfilming dateert uit 1953 en wordt wel omschreven als een romantische komedie. De hoofdrollen zijn voorbehouden aan drie protagonisten van de Duitse cinema van thans alweer een halve eeuw geleden: Dieter Borsche, Ruth Leuwerik — die in de speelfilms over de Familie Trapp, het verhaal van de latere musical The sound of music — en Rudolf Fernau. Regisseur van deze rolprent is Harald Braun (1901-1960), die tevens filmproducent en dito scenarist was. Van de ruim veertig films, waaraan hij tussen 1937 en zijn sterfjaar — in minder dan een kwart eeuw tijds — in één der bovengenoemde hoedanigheden heeft bijgedragen, is in 1959 opnieuw een Thomas Mann-productie door Harald Braun gerealiseerd, als regisseur, tevens co-scenarist: de tweedelige film Buddenbrooks. Zie daartoe het artikel van zondag 7 januari 2007 op de Nederlandse fin de siècle-site All art is quite useless van Rond1900.nl.
________
Afbeelding: Tekst met sierkader op de titelpagina van de roman Königliche Hoheit.

Joseph Roths roman Radetzkymarsch als extra lange speelfilm zondagavond via Arte-televisie

Stuiptrekkingen van de Doppelmonarchie
De Frans-Duitse cultuurzender Arte-televisie presenteert op zondag 2 november, tussen 20:39 uur en 01:55 uur in de nacht op maandag een thema-avond, die zal zijn gewijd aan Das Ende der Donau-Monarchie. Dit koninklijk-keizerlijk instituut wordt ook dikwijls aangeduid met het begrip Doppelmonarchie, dan wel k-und-k-Monarchie, en tenslotte in het voorbijgaan niet zelden enigszins plagerig als Kakanien. Van het ruim vijf uur durende programma wordt vier uur en twintig minuten ingenomen door de tweedelige speelfilm Radetzkymarsch van regisseur, Axel Corti die in 1933 in Parijs werd geboren en in 1993 in het Oostenrijkse Oberndorf is overleden.
Zijn speelfilm — naar de gelijknamige roman van Joseph Roth (1894-1939), die voor het eerst in 1932 in Berlijn is verschenen — is in 1994 in de bioscopen gekomen; de pemière heeft de regisseur dus niet meer mogen meemaken.
Schrijver Joseph Roth wa als Oostenrijkse Hongaar, of Hongaarse Oostenrijker, zelf burger van de Doppelmonarchie, en als journalist heeft hij voor diverse goed gelezen, Duitstalige kranten geschreven, als laatste voor de hoog in aanzien staande Frankfurter Zeitung. In 1933 — toen zijn boeken in Duitsland werden verboden — vond hij, als Jood, het beter om uit Duitsland te vluchten, waarna hij een rondtrekkend bestaan leidde. Zijn boeken werden vervolgens in Nederland uitgegeven door Querido en Allert de Lange, beide uitgevers gevestigd te Amsterdam.

De roman
Radetzkymarsch vertelt de geschiedenis van de opkomst en ondergang van de Oostenrijks-Hongaarse monarchie, en Joseph Roth schildert het portret van dat koninkrijk/keizerrijk op een zeer ironische manier. De titel alleen al kan als zodanig worden gezien: die Radetzkymarsch van Johann Strauß (1804-1849), gebaseerd op een soldatengezang dat de componist nauwelijks heeft veranderd, mocht zich in die tijd verheugen in een enorme populariteit. Nu nog altijd wordt het traditionele Nieuwjaarsconcert in en uit Wenen met dat stuk besloten.
Joseph Roth schildert de opvallende neergang van dat aspect van de Donau-monarchie aan de hand van een familie gedurende drie generaties, die alle één zoon hebben. Het verhaal start in 1839 als de Sloweense luitenant der infantere het leven van keizer Franz Josep I redt. Daarvoor wordt hij onderscheiden en onherroepelijk daaraan verbonden is een geheel nieuwe levensweg in de plaats van zijn boerenbestaan tot dan.
De geschiedenis van de familie Trotta begint in een periode dat de Habsburgse monarchie nog een periode van grote bloei beleeft. De verhoudingen binnen het grote rijk zijn in die tijd nog relatief onaangetast: dat geldt zowel voor de macht van de keizer als voor de verschillende echelons binnen die bestaande stucturen. Maar dat is eigenlijk al niet veel meer dan een façade waarachter de glorie reeds lang tanende is en de ornamentiek steeds doffer wordt.
Binnen de familie von Trotta komt de neeruitgang eveneens — zij het in heel wat kleinere porporties — dat van het brombeerachtige in het karakter van de held van Solferino niets meer over is in diens kleinzoon, Car Joseph von Trotta, aan het begin van de twintigste eeuw. Hij ziet dat andere krachten het roer zullen overnemen, doch hij is niet in staat daaraan persoonlijk deel te nemen.
In de roman Radetzkymarsch schildert Joseph Roth met nadruk de laatste decennia van de Donaumonarchie als uitvergroting van hetzelfde drama binnen de nieuwe generaties van de familie von Trotta. Dit boek geldt doorgaans als het belangrijkste boek van de veelschrijver en feuilletonist Joseph Roth.
De film van Axel Corti is een Oostenrijks-Frans-Duitse coproductie met in de internationale cast onder anderen Max von Sydow, Charlotte Rampling en Claude Rich.
____________
Afbeeldingen
1. Voorzijde van de niewste Duitse pocketuitgave van de roman Radetzkymarsch van Joseph Roth in de dtv-editie.
2. Auteur Joseph Roth.
3. Voorzijde van de dtv-editie die in 1994 is verschenen naar aanleiding van het feit dat de film toen in de bioscopen kwam. Links Max von Sydow, grootvader Josep von Trotta en diens kleinzoon Carl Joseph, gespeeld door Tilma Günther heel kort voor het uitbreken van de Eerste Wereldoorlog. (Foto: Jan Kudela, SATEL-Film, Wien.)

In de nacht van dinsdag op woensdag zendt de ARD Des Teufels General van Helmuth Käutner uit

Des Teufels General (1955)
In de nacht van dinsdag 25 op woensdag 26 maart, tussen 00:20 uur en 02:15 zendt het eerste Duitse televisienet ARD/Das Erste de film Des Teufels General van Helmut Käutner uit. Deze rolprent, die inmiddels alweer meer dan een halve eeuw oud is, vindt zijn oorsprong in een toneelstuk uit 1946 van de toenmalige Duitse succesauteur Carl Zuckmayer (1896-1977). Het is zeker met de terugblik van een halve eeuw onbegrijpelijk dat een "meelopersdrama" zo'n succes zou kunnen genereren. De Duitse uitgever Helmut Kindler was met zijn vrouw Nina bij de Berlijnse première en was verbijsterd over het overweldigende applaus voor een dergelijke inhoud kort na de beëindiging van de Hitlertijd. Zelf konden ze de handen niet op elkaar krijgen. [1] De regisseur van de filmversie vond achteraf dat zijn bewerking van het Zuckmayer-stuk negen jaar te laat was gekomen. Hij vond dat het direct na de oorlog zijn eerste film had moeten zijn. Curd Jürgens (1915-1982) en Victor de Kowa (1904-1973) zijn de bekendste acteurs, die in Käutners film de rollen spelen van degenen, die op de foto te zien zijn van de theaterpremière negen jaar tevoren. Het beste is en blijft om zelf een oordeel te vormen over de film, die — het zij nogmaals gezegd — een bewerking is van het Bühnendrama.

Regiesuccessen
De regisseur Helmut Käutner (1908-1980) behoorde tot de meest gewaardeerde filmmakers van zijn generatie. Het zwaartepunt van zijn filmproductie ligt in de jaren veertig en vijftig. Ook tijdens de oorlog maakte hij rolprenten met de allerbekendste actrices en acteurs van die dagen, waarvan zeer velen ook na de oorlog hun roem wisten te behouden, dan wel verder uit te bouwen door zich tevens voor televisieproducties beschikbaar te stellen. Helmuth Käutner heeft ook in Hollywood niet te negeren filmsuccessen gerealiseerd. Later leidde hij een, althans relatief, teruggetrokken bestaan, al bleef hij wel hier en daar optreden als acteur, onder meer in de Krimi-serie Der Kommissar van het Zweite Deutsche Fernsehen.
__________

[1] Hierover en over andere akkefietjes van de heer Zuckmayer schrijft Helmut Kindler (geb. 1912) nadrukkelijk in Zum Abschied ein Fest — Die Autobiographie eines deutschen Verlegers. Verschenen in 1991 ten huize van, wie zal het verbazen, uitgeverij Kindler in München.
____________
Afbeeldingen
1. Affiche voor de film Des Teufels General.
2. Foto van een scène uit de première van Des Teufels General, in 1946 in het Zürcher Schauspielhaus. Zittend Gustav Knuth als General Harras en staand Robert Bichler als Leutnant Hartmann.
3. Regisseur Helmut Käutner. (Foto van het Deutsche Film Institut.)

Duits Nachkriegsepos Teufelsbraten weer op Arte

In de middaguren
Zaterdag 22 en zondag 23 maart herhaalt Arte televisie de tweedelige filmTeufelsbraten — naar het boek Das verborgene Wort van Ulla Hahn — die verleden week op prime time via ARD/Das Erste werd uitgezonden. Bij die gelegenheid hebben we op onze zustersite Tempel der Letteren eveneens aandacht besteed aan de speciale paperbackeditie die, mede voor die gelegenheid, door Deutscher Taschenbuch Verlag is opgelegd. In de week daaraan voorafgaande was de film echter al, op een veel later tijdstip, door Arte op twee avonden achtereen uitgezonden. Ook daaraan hadden we, toen echter op deze site, getracht enige belangstelling te genereren.
Arte meldt dat de film nu niet meer zal worden herhaald.
Deel 1 is op Arte te zien op zaterdagmiddag tussen 15:30 uur en 17:00 uur. — Deel 2 wordt zondagmiddag tussen 15:45 uur en 17:15 uur uitgezonden.

__________
Afbeelding: een scène uit de beginperiode van het verhaal te zien. Moeder op de achtergrond aan de was in een tobbe, kleindochter en grootvader begrijpen elkaar. (Foto: WDR, Thomas Kost.)

Drie uur Teufelsbraten vrijdagavond op Arte-tv

Naar roman van Ulla Hahn
Op vrijdag 7 maart kunt u op de Duits-Franse cultuurzender Arte de Duitse film Teufelsbraten uit 2007 zien, een epos in twee delen, die Arte achter elkaar presenteert, vanaf 21:00 uur. Aangezien beide delen een lengte van 89 minuten hebben, is het verhaal in beelden op het tv-formaat 16:9 nog net vóór middernacht uit. De regisseur is Hermine Huntgeburth (geboren 1957), die daarmee alweer haar zestiende film sedert 1988 heeft afgeleverd. Thans werkt ze aan Effi, naar Theodor Fontane's roman Effi Briest, die in de vorige eeuw al enkele keren is verfilmd. Deze rolprent zal nog in dit jaar gereedkomen en dan ongetwijfeld een aanleiding bieden om er in deze kolommen en/of op onze zustersite Tempel der Letteren nader over te berichten.
Dat zullen we hier ook doen na de uitzending via Arte televisie, aangezien de komende week woensdagavond en donderdagavond, beide keren om 20:15 een deel van Teufelsbraten zal worden uitgezonden door de publieke zendgemachtigde ARD/Das Erste. De rolprent is gebaseerd op de in 2001 voor het eerst verschenen roman Das verborgene Wort van Ulla Hahn. Dit boek is in 2006 in een speciale jubileumreeks van de Deutsche Verlags Anstalt opnieuw, in een eenmalige uitgave verschenen naar aanleiding van 175 jaar DVA (ISBN 3-421-04243-8).
Het is een boek van 600 pagina's omvang, dat in Keulen en omgeving speelt aan het begin van de jaren vijftig van de twintigste eeuw en autobiografische elementen van Ulla Hahn bevat. Daarover volgende week meer.
____________
Afbeeldingen
1. Regisseur Hermine Huntgeburth.
2. Voorplat van de jubileumeditie van Das verborgene Wort van Ulla Hahn, waarop de film Teufelsbraten is ontstaan. Op de ruime buikband van het boek is een portret van de auteur afgedrukt dat Werner Kroener exclusief voor die eenmalige uitgave in 2006 heeft vervaardigd.

Erich Kästners Großstadtsatire Fabian als speelfilm op het eerste Duitse net in de nacht van maandag

Veel cultuurprogramma's op één avond
Hoewel we op deze site en onze zustersites Tempel der Toonkunst en Tempel der Letteren reeds enkele aanbevelingen, alle op Arte-televisie — voor de avond van maandag 28 januari hebben gegeven, zowel in verband met een heel bijzondere documentaire over de populaire Bolero uit 1928 van Maurice Ravel, alsook over de 'zwijgende' film uit 1923 naar Oscar Wilde's enige succesvolle toneelwerk, Salome, en niet te vergeten het jubileum van de Franse actrice Jeanne Moreau op deze site, moeten we daar nog twee speelfilms aan toevoegen, welke beide op een andere zender te zien zullen zijn. In beide gevallen gaat het om verfilmde literatuur. De ene rolprent heeft betrekking op het boek Fabian van Erich Kästner, de andere betreft een boek van de Franse klassieke romancier Jean Giono, en daarover vindt u meer in een andere bijdrage op deze site.
Vlak voordat Salome haar climax èn hoogtepunt achter de rug heeft en zelf het loodje zal hebben gelegd als gevolg van haar uitzinnig provocerende, extreem misselijk makende, geilheid en meer nog als gevolg van de daaraan verbonden wensen — en als alles volgens plan verloopt, is het dan net even na één uur in de nacht op dinsdag —, is het starttijdstip gepland van de Duitse speelfilm die wij eveneens graag in uw aandacht willen aanbevelen, op de zender ARD/Das Erste, en wel om 00:50 uur.
Aangezien er echter op deze zondag verkiezingen zijn geweest in twee Duitse deelstaten, en één daarvan een patstelling heeft veroorzaakt, verwachten we eigenlijk dat de journaals en de actualiteitenrubrieken meer tijd nodig zullen hebben dan op gewone dagen, en dat er wellicht na de Tagesschau van 20:00 uur zelfs nog een korte extra uitzending, bij voorbeeld Brennpunkt, zal worden ingelast, en de door ons voorgestelde film 20 minuten tot een half uur later zal beginnen, hetgeen beteken dat de filmliefhebbers noch het einde van Salome, en evenmin het beginvan Fabian zullen moeten missen.

Boek van Erich Kästner
Ondanks het feit dat Erich Kästner (1899-1974) op 10 mei 1933 van een kleine afstand heeft toegekeken hoe het krankzinnige nazirapalje ook zijn boeken aan de vlammen toevertrouwde tijdens de rituele verbranding van zogenaamde ontaarde literatuur, hebben die boeken inhoudelijk dat bruin-zwarte dieptepunt uit de Europese geschiedenis overleefd, en zijn deze na de oorlog herdrukt. Er zijn in 1998 zelfs twee versies van zijn verzamelde werken uitgegeven: een gebonden editie en een in paperbacks van dtv.
Fabian — Die geschichte eines Moralisten is voor het eerst in 1931 verschenen. De handeling speelt zich ook in die periode af. Jakob Fabian is een werkloze — en als gevlg daarvan soms werkeloze — germanist, die door Berlijn zwerft en het leven aan een nadere bestudering onderwerpt. Daarbij wordt hij geconfronteerd met het verblijf in gemeubileerde kamers, bars en dames van zeker beroep en de daaraan onverbrekelijk verbonden, meestentijds vreugdeloze huizen van vreugde, de grote huichelachtigheid van veel mensen, en ook nog iets dat met het woord liefde wordt omschreven. Zijn wereld is ingestort doordat hij eerst zijn baan is kwijtgeraakt, vervolgens zijn vriendin en dan nog zijn beste vriend, die zelf een eind aan zijn leven heeft gemaakt.


Late verfilming
Vanzelfsprekend mede door de enorme cesuur die de tweede wereldoorlog heeft veroorzaakt, toonde de Duitse filmindustrie pas aan het einde van de jaren zestig belangstelling voor deze roman, doch alleen de oudere generatie van filmmakers. De jongeren waren nog druk bezig met navelstaren, en zo kwam het er toen niet van, omdat Kästner deze stof niet wilde toevertrouwen aan de oudere generatie.
In 1980 kwam er schot in de zaak. Regisseur Wolf Gremm (geboren in 1942) ontfermde zich over het boek en maakte er een 114 minuten durende film van. Bijzonderheden daarover zijn te vinden in het speciaal in het kader van de Kästner-herdenking van 1999, in december 1998 door dtv uitgegeven boek over Kästner en de film. Helaas is het bij de uitgever uitverkocht, maar is het hier en daar nog wel verkrijgbaar.
De rol van Fabian wordt gespeeld door Hans Peter Hallwachs, wiens verschijning in tal van toneel- en televisierollen ook menig kijker in de lage landen niet onbekend zal voorkomen: hij heeft niet alleen een gezicht dat je nimmer vergeet, hetzelfde geldt voor zijn aparte stem. De andere voornaamste rollen worden gespeeld door Hermann Lause en Sylvia Janisch. Ivan Desny speelt Fabians vader.
Het camerawerk is van Jürgen Wagner, de muziek werd geschreven door Charles Kalman, de decors zijn van Jan Schlubach, de 'Ausstattung' komt voor rekening van Rainer Schaper, en de kostuums zijn ontsproten aan de fantasie van Siegbert Kammerer.
____________
Afbeeldingen:
1. Voorplat van Kästners roman Fabian in de dtv-editie van 1998. Op de voorpagina is het doek van Raoul Dfy uit 1948 te zien: Atelier met torso (dtv 11006).
2. Voorplat van de dtv-biografie over Erich Kästner, in de reeks dtv portrait (dtv 13011).
3. Fabian (Hans Peter Hallwachs) tweede van rechts, helemaal vooraan (in regenjas met hoed) staat in de rij voor een stempel in verband met zijn werkloosheid.
4. Voorplat van het inmiddels uitverkochte dtv-boek over Erich Kästner en de film (dtv 12611). Op het voorplat links Erich Kästner, rechts Josef von Baky; in het midden Jutta en Isa Günther, tijdens de opnamen in 1950 voor de film Das doppelte Lottchen.

Het gebeurde op klaarlichte dag, naar Dürrenmatt, donderdagavond opnieuw op de Duitse televisie

De film van Nico Hofmann, Es geschah am hellichten Tag, uit 1996, met Barbara Rudnik, Heino Ferch en Joachim Król, zal donderdag 17 januari, in de avond tussen 21:00 uur en 23:00 uur opnieuw worden uitgezonden op de Duitse televisie, zij het deze keer via het regionale kanaal Nord Deutscher Rundfunk. Meer over deze film en het boek dat daaraan ten grondslag ligt, is te vinden in onze bijdrage van zaterdag 15 december 2007 in deze kolommen.
__________
Foto: Barbara Rudnik.

Der Mann im Strom, naar Siegfried Lenz, op vrijdag 4 januari als televisiefilm via de ARD/Duitsland 1

Roman-verfilming
Vrijdag, 4 januari, is 23:30 uur 's avonds, als aanvangstijdstip gepland voor de, als televisiefilm aangekondigde, omzetting in beelden van de roman van Siegfried Lenz (1926), die in 1957 voor het eerst is uitgekomen. Deze verfilming, met een lengte van anderhalf uur, van Lenz' thema — een 55 jaar oude bergingsinspecteur in de Hamburgse haven ziet zich genoodzaakt zijn uiterlijk en zijn papieren aan te passen, waardoor hij als redelijk jongere man weer als duiker aan de slag zou kunnen — is in 2006 gerealiseerd door Nikolaus Stein von Kamienski voor het eerste Duitse televisienet ARD/Das Erste, en werd eerder reeds uitgezonden op 15 maart 2006. Dat thema is in de halve eeuw volgend op de verschijningsdatum van het boek steeds actueler geworden, ook buiten de beroepen die als eerste een kerngezond, jong lichaam vereisen.

Jan Fedder als Hinrichs
De rol van de middelbare Hinrichs — die wel degelijk enige last van ouderdomskwalen begint te vertonen, oorsuizen en druk in de hartstreek, doch deze niet tot zijn bewustzijnsniveau wil laten doordringen, evenmin als de beklemming die hij ondergaat in diepere wateren — wordt gespeeld door de zelf 52 jaar oude Jan Fedder, die vele (vooral Noord-)Duitsers kennen als de politieman met grote mond en klein hartje, in de serie Großstadtrevier, en als plattelandsman in de Neues aus Büttenwarder. Hoewel hij in die laatstgenoemde rollen wel eens wat opgelegd pandoer presenteert, is zijn inleving in de figuur van Hinrichs uit Siegfried Lenz' roman, en de omzetting daarvan, zeer geloofwaardig en van een weldadige ingetogenheid.
Naast Jan Fedder — die in het werkelijke leven vegetariër is, zo'n 50 sigaretten per dag rookt, en zich daarnaast onder meer bekommert om kinderen met aids — spelen Lea Draeger en Moritz Grove.
Deze roman van Siegfried Lenz is in 1958 reeds verfilmd, toen door Eugen York, met de zo populaire Hans Albers. Ook die film duurde anderhalf uur.
__________
NB: Meer over Siegfried Lenz en zijn werk is in de tweede of derde week van deze maand op de zustersite Tempel der Letteren te vinden.
____________
Afbeeldingen
1. Omslag van de eerste pocket-editie uit 1963 (toen dtv 102; thans dtv 19124) van Siegfried Lenz' roman. Hier met het gehele omslagonwerp van de recentelijk gestorven, Zwitserse illustrator Celestino Piatti. Zie daartoe de beschrijving van de afbeeldingen in het verjaardagsartikel over de schrijfster Angelika Schrobsdorff in Tempel der Letteren.
2. Jan Fedder als Hinrichs in de film Der Mann im Strom.

Verfilming van Thomas Manns roman 'Königliche Hoheit' in de nacht op dinsdag via Duitsland 1

In de nacht van maandag 17 op dinsdag 18 december kunt u, als u dat zou willen, getuige zijn van de uitzending van een Duitse speelfilm uit 1953, van de allround cineast, producent en scenartist Harald Braun (1901-1960), getiteld Königliche Hoheit, naar de gelijknamige roman uit 1909 van de Nobelprijswinnaar voor Literatuur (1929) Thomas Mann(1875-1955). De film wordt via het eerste Duitse televisienet uitgezonden tussen 00:50 uur en 02:35 uur. Deze rolprent wordt geafficheerd als romantische komedie, waarin een redelijk behoudende, Duitse troonopvolger zijn hart verliest aan de dochter van een Amerikaanse industrieel en een relatie met haar begint.
Drie hoofdfiguren uit de Duitse filmwereld van de jaren vijftig vertolken de hoofdrollen: als eerste Ruth Leuwerik, die vooral bekendheid heeft gekregen in de films rond de familie Trapp, een verhaal dat we een decennium later terugvinden in de musical The sound of music. Naast haar treden Dieter Borsche en Rudolf Fernau op.
Harald Braun heeft meer dan veertig films op zijn naam staan, hetzij als regisseur, als producent of scenarist, dan wel in een combinatie van deze hoedanigheden. Een jaar voor zijn overlijden heeft hij nog als co-scenarist en regisseur aan de omvangrijke, tweedelige verfilming van Thomas Manns Buddenbrooks gewerkt. Zie daartoe ons artikel op de webiste All art is quite useless van Rond1900.nl, verschenen op zondag 7 januari 2007.
__________
Afbeelding: Titelpagina van de roman Königliche Hoheit van Thomas Mann.

'De dood in Venetië' van Luchino Visconti, naar Thomas Mann, te zien via Canvas (België 2)

Eros en Thanatos — Liefde en dood
In de nacht van zaterdag 16 op zondag 17 december presenteert de Nederlandstalige televisiezender België 2, tegenwoordig bekend onder de naam Canvas, in principe tussen 23:15 uur en 01:25 uur de speelfilm Death in Venice (met tussen haken de Italiaanse titel Morte a Venezia) en daarmee wordt bedoeld de speelfilm die de Italiaanse grootmeester van het witte doek, Luchino Visconti (1906-1976) — die ook Hertog van Modrone is — in 1971 met een internationale bezetting heeft gemaakt naar aanleiding van de novelle uit 1912, Der Tod in Venedig [1], van de Nobelprijswinnaar voor Literatuur van 1929, Thomas Mann (1875-1955). De hoofdrol wordt vertolkt door de Britse acteur Dirk Bogarde [2] die Gustav von Aschenbach uitbeeldt, bijgestaan door Björn Andrésen [3], die de rol van de jonge Tadzio voor zijn rekening neemt, en Sylvana Mangano [4] een van Visconti's favoriete actrices, die de moeder van Tadzio speelt.

Oorspronkelijke versie
Hoewel het in dit geval om een versie met Nederlandse ondertitels gaat — bij waarlijk culturele films bieden zelfs Arte en de BBC dikwijls ondertitelde films aan in plaats van die extreem weerzinwekkende, en niet zelden letterlijk onpasselijk makende (en dus ook heel nadrukkelijk te mijden) nagesynchroniseerde versies—, is er toch nog sprake van enige nasynchronisatie, doordat Visconti zijn 'acteursmateriaal' uit verschillende landen heeft gehaald, waar de bijbehorende talen wel een blokkade hebben gevormd voor een eenheid. De film is voorzien van stereofonisch geluid en wordt in breedbeeld uitgezonden.
De muziek is van Gustav Mahler, die in de filmversie in wezen ook model staat voor professor Gustav von Aschenbach, al heeft Thomas Mann het in zijn novelle niet over een componist maar over een vooraanstaande schrijver van literaire bloemlezingen voor schoolgebruik, die kort tevoren is onderscheiden en daarom dat von voor zijn naam heeft. Voor het overige kan deze film gelden als een van de al te weinige geslaagde verfilmingen van een oorspronkelijke tekst. Ondanks de beroepswijziging die de protagonist heeft ondergaan, is de sfeer grotendeels gelijk aan die van Thomas Mann en slaagt de gekozen muziek erin een diversiteit aan emoties bij de kijker los te maken. Visconti heeft een welswaar zeer erotisch geladen, maar nadrukkelijk activerend meesterwerk kunnen realiseren, mede dankzij het schitterende camerawerk van Pasquale de Santis.
De themamuziek is het Adagietto uit de Vijfde Symfonie van Gustav Mahler, die als gevolg van deze film enorm populair is geworden, en door de verschillende geluidsdragers (toen nog grammofoonplaten) producerende firma's vanzelfsprekend ook met Death in Venice op de hoes en in de reclames werd aangekondigd.
__________
[1] op zaterdag 21 april is op de fin de siècle-website All art is quite useless van Rond 1900.nl ook nog een bijdrage opgenomen over de adaptatie van dit boek voor een opera door de Engelse componist Benjamin Britten.
[2] Dirk Bogarde (1921-1999), die in werkelijkheid Derek Jules Gaspard Ulric Niven van den Bogaerde heette, onthulde bij de presentatie van zijn eerste roman, A Gentle Occupation, in 1980 in ons land dat hij zelfs nog Nederlandse achtergronden heeft in de familienaam Van den Boogaerde.
[3] Björn Johann Andrésen is niet alleen acteur, maar tevens musicus. Hij werd in 1955 in Stockholm geboren, had weliswaar al in 1970 in een film gespeeld, maar werd over de hele wereld bekend, zo niet beroemd, door zijn optreden als Tadzio in Visconti's film, een jaar later. Voor deze acteur heeft het vertolken van een sterk homo-erotisch beladen rol flink wat negagtieve gevolgen gehad, en het odium van homoseksualiteit — alsof het in een normaal functionerende wereld een odium zou mogen zijn — heeft hem lang vervolgd, ondanks zijn leven met vrouw en dochter. Iemand die een moordenaar speelt, wordt nimmer door de roddel- en lasterbladen en door andersoortige monsters zonder waarde achtervolgd met de vraag of hij in het werkelijke leven ook een moordenaar is, en geen van de vertolkers van heteroseksuele rollen wordt geteisterd met vragen over eventuele heteroseksualiteit in het ware leven. Dat waren, zijn en blijven de uitwassen van de Perversie van het (niet kunnen) Denken.
[4] Sylvana Mangano, in 1930 geboren te Rome, stierf in 1989 te Madrid. Naast haar rollen in films van Visconti vertolkte ze eveneens een vooraanstaande rol in Teorema (1968) van Pier Paolo Pasolini (1922-1968). Haar debuut maakte ze in 1945 in Le jugement dernier, doch haar doorbraak kwam in 1949 met Riso amaro (Bittere rijst).
____________
Afbeeldingen
1. Luchino Visconti, de Italiaanse regisseur van De dood in Venetië.
2. Gustav Mahler, tekening van Jarko Aikens, Groningen, 1986. Collectie Heinz Wallisch.
3. De schrijver van de oorspronkelijke novelle uit 1912, Thomas Mann.
4. Björn Andrésen als Tadzio in de film De dood in Venetië.

Dürrenmatt-verfilming via beeldbuis, Duitsland 1

Friedrich Dürrenmatt
Vrijwel gelijktijdig worden twee vermaarde boeken van twee zeer vooraanstaande twintigste-eeuwse, Duitstalige auteurs op zaterdag 15 december 's avonds via de beeldbuis uitgezonden. Als eerste, te beginnen om 22:55 uur op het eerste Duitse net, ARD/Das Erste, de verfilming van een idee van de Zwitserse auteur — van veel vermaarde toneelstukken — Friedrich Dürrenmatt (1921-1990) onder de titel Es geschah am hellichten Tag [1]. De film, die we, als geheel Duitse productie krijgen voorgeschoteld, is in 1997 opgenomen. Al eerder, in 1958, was dit boek als Zwitsers-Duitse filmproductie door regisseur Ladislao Vajda, in samenwerking met Hans Jacoby en de schrijver, gerealiseerd, met in de hoofdrollen Gerd Fröbe (1913-1988) en de 'nare Duitser' Heinz Rühmann (1902-1994). In de recentere film spelen Joachim Król, Heino Ferch en Barbara Rudnik.
Dürrenmatts vertelling, respectievelijk roman, Das Versprechen — met als ondertitel Requiem auf den Kriminalroman — pakt de draad van het draaiboek op, maar de schrijver heeft het einde van het verhaal veranderd. Dat boek dateert van 1958 [2], en is in ook in het Nederlands vertaald door Vic. Salling als Het gebeurde op klaarlichte dag, en als onderdeel van de Dürrenmatt-Detective-Omnibus verschenen in de Bruna-pocketreeks Zwarte Beertjes. Op boekenmarkten kom je die drie-in-een uitgave nog regelmatig tegen voor prijzen vanaf één euro, een enkele keer zelfs voor de helft daarvan.

___________
[1] In het Nachwort van de roman Das Versprechen heeft Friedrich Dürrenmatt de mededeling gedaan dat de film "leider" de Duitse titel Es geschah am hellichten Tag had gekregen. Het Nawoord is ook opgenomen in de Nederlandse vertaling, echter zonder die mededeling. Dat houdt ongetwijfeld verband met het feit dat het Nederlandse boek eveneens die titel heeft aangehouden.
[2] In 1985 heeft Dürrenmatt er nog een Weiterentwicklung op gerealiseerd, welke in twee afleveringen, op 2 en 28 augustus 1985 door de Neue Zürcher Zeitung is gepubiceerd.
__________
Friedrich Dürrenmatt — Das Versprechen. Roman. Deutscher Taschenbuch Verlag, München. dtv 1390.